B12-deficiëntie wordt vaak laat herkend omdat (1) symptomen vaag en breed zijn, (2) serum-B12 een onbetrouwbare marker is, en (3) de schade aan het zenuwstelsel langzaam opbouwt. In België schat men dat 6-10% van de 60-plussers een klinisch relevant B12-tekort heeft - veelal ongediagnosticeerd.
Symptomen - hematologisch en neurologisch
Hematologische tekenen (B12 nodig voor DNA-synthese in beenmerg):
- Megaloblastaire anemie (grote, onrijpe rode bloedcellen)
- Vermoeidheid, bleekheid, kortademigheid bij inspanning
- Hartkloppingen
Neurologische tekenen (B12 nodig voor myeline rond zenuwen):
- Tintelingen of doof gevoel in handen/voeten (perifere neuropathie)
- Verminderd evenwicht, onzeker lopen
- Concentratie- en geheugenproblemen
- Verwarring, prikkelbaarheid, depressie
- In gevorderde stadia: subacute combined degeneration (irreversibele myelopathie)
Andere: glossitis (gladde, pijnlijke tong), mondhoekontstekingen, gewichtsverlies, vertraagde groei bij kinderen.
Waarom serum-B12 misleidend is
Serum-B12 meet zowel actieve als inactieve vormen. Bij chronische ontsteking of leverziekte stijgt het kunstmatig. Een "normaal" serum-B12 (200-900 pg/mL) sluit functioneel tekort niet uit. Betrouwbare markers:
- Methylmalonzuur (MMA) in serum of urine: stijgt bij B12-tekort - meest sensitieve marker
- Homocysteïne: stijgt bij B12, foliumzuur of B6-tekort - minder specifiek
- Holotranscobalamine (HoloTC): de "actieve B12" - meer voorspellend dan totaal serum-B12
Bij vermoeden van B12-tekort en grenswaarde-serum: vraag expliciet om MMA + homocysteïne. Niet alle Belgische labs voeren ze standaard uit.
Wie loopt risico?
- Veganisten en strikte vegetariërs: geen voedingsbron behalve verrijkte producten
- 50-plussers: 10-30% heeft atrofische gastritis met verlaagde intrinsic factor
- PPI-gebruikers chronisch (omeprazol etc.): verlaagde maagzuur = slechtere B12-vrijmaking uit voeding
- Metformine-gebruikers (diabetes type 2): metformine verlaagt B12 in 6-30% na 1 jaar
- Pernicieuze anemie: auto-immuun tegen intrinsic factor - levenslange suppletie nodig
- Gastric bypass of gastrectomie: verminderde of afwezige intrinsic factor
- Coeliakie of Crohn (terminale ileum): malabsorptie
- Lachgas-gebruikers (recreatief of medisch): N₂O inactiveert B12 acuut - hoge dosis na blootstelling nodig
Wanneer huisarts?
- Aanhoudende vermoeidheid + tintelingen → labtest aanvragen (B12 + MMA + folaat + ferritine)
- Cognitieve problemen, vooral onverwacht voor leeftijd
- Bij gediagnosticeerde anemie zonder duidelijke ijzer-oorzaak
- Bij chronisch PPI- of metformine-gebruik: jaarlijks B12 controleren
Neurologische schade door B12-tekort is gedeeltelijk reversibel bij snelle behandeling, maar bij vergevorderde tekorten blijven restklachten. Vroege diagnose telt.
Meer in vitamine B12-gids, dosering en B12 bij veganisme.