Een teratogeen versus een mogelijk longkankerrisico. Welke vorm voor wie?
Vitamine A komt voor in twee vormen die verschillende veiligheidsprofielen hebben: preformed retinol (dierlijke producten, levertraan, supplementen) en bèta-caroteen (groenten, fruit, supplementen).
Retinol-overdosering is teratogeen. Hoge dosis (>3000 µg/dag, EFSA-bovengrens) tijdens zwangerschap veroorzaakt aangeboren afwijkingen. Voor zwangere vrouwen: vermijd retinol-supplementen en levertraan. Lever-portie max 1x per 14 dagen.
Bèta-caroteen is wat ingewikkelder. Het lichaam zet alleen om wat nodig is - toxiciteit is dus onmogelijk via voeding. MAAR: hoge dosis bèta-caroteen-supplementen (>20 mg/dag) verhogen het longkankerrisico bij rokers (ATBC- en CARET-studies). Voor rokers en asbest-blootgestelden: vermijd hoge bèta-caroteen-supplementen.
Voor niet-rokende, niet-zwangere volwassenen zijn beide vormen veilig in normale doseringen. Bèta-caroteen heeft theoretisch voordeel als precursor (lichaam reguleert zelf). Retinol heeft voordeel als direct beschikbare vorm bij genetisch lage conversie-efficiëntie.
Voor de meeste mensen volstaat voeding: oranje groenten (wortelen, zoete aardappel), bladgroenten (spinazie, boerenkool), eieren en zuivel. Supplementatie alleen bij specifieke indicaties.
Cochrane-review (vooral studies in Azië en Afrika): bij kinderen van 6 maanden tot 5 jaar verlaagde vitamine A-suppletie de totale sterfte met 12% (RR 0,88; 19 trials, 1,2 miljoen kinderen). Een random-effectsmodel gaf een daling van 24%.
Meta-analyse van 43 RCT's (ongeveer 215.633 kinderen van 6 maanden tot 5 jaar): vitamine A-suppletie verlaagde de sterfte met 24% en verminderde nachtblindheid en xeroftalmie met ongeveer twee derde. Aanbevolen voor kinderen met risico op tekort, vooral in lage- en middeninkomenslanden.
Review: vitamine A-vergiftiging is goed beschreven, maar ook zonder zichtbare vergiftiging kan een hoge inname van voorgevormde vitamine A (lever, supplementen) een probleem zijn. Osteoporose en heupfracturen worden al gelinkt aan innames van ongeveer twee keer de aanbevolen hoeveelheid.
ATBC-studie bij 29.133 mannelijke rokers van 50 tot 69 jaar: wie 5 tot 8 jaar 20 mg bèta-caroteen per dag nam, kreeg 18% vaker longkanker en had een 8% hogere totale sterfte. Belangrijke waarschuwing tegen hoog gedoseerd bèta-caroteen bij rokers.